آسیب ها و اشفتگی های گسترده در حوزه پایان نامه ها و رساله های زبان وادبیات فارسی  دانشگاههای سراسر کشور

تمرکز موضوعها بر ارائة اطلاعات ادبی

. موضوع بیشتر پایان‌ نامه‌ها بر این تمرکز دارند که اطلاعاتی طبقه‌بندی شده از آثار منظوم و منثور فارسی ارائه دهند؛ برای نمونه:

ـ ابزار و اصطلاحات موسیقی در شعر فارسی(شاهنامه فردوسی، خمسه نظامی و دیوان حافظ)؛

ـ ابیات عربی در متون ادبی فارسی تا نیمه دوم قرن ششم؛

ـ احادیث قدسی در مرصادالعباد و کشف المحجوب؛

ـ ساز و نوا در ادب پارسی از آغاز تا پایان قرن ششم؛

ـ سجع و جناس در سند بادنامه ظهیری سمرقندی؛

ـ سلیمان در ادب فارسی(از آغاز تا قرن هشتم هجری)؛

ـ آیات و احادیث حدیقه سنایی؛

ـ عناصر اربعه در شاهنامه فردوسی؛

ـ فرق صوفیه در کشف المحجوب.

در عصر انفجار اطلاعات و دانایی صرف ارائة اطلاعات طبقه‌بندی شده نمی‌تواند به تنهایی مفید و کارساز باشد، بلکه اطلاعات زمانی ارزش پیدا می‌کند که بتواند به عنوان پایه‌ای برای تولید دانش قرار گیرد و قابلیّت حصول استنتاجهای علمی و کاربردی را داشته باشد. برای روشنتر شدن بحث فقط تصوّر کنید که از موضوعهای ذکر شده چه نتایج کاربردی و مفیدی می‌توان گرفت.به نظر می‌رسد که این آسیب از آنجا نشأت می‌گیرد که تعریف اطلاعات و دانش، مرز میان آنها، چگونگی تبدیل اطلاعات به دانش و شیوة استنتاج بر دانشجویان و استادان ایشان مبهم و پنهان است.

عدم تناسب میان طرح‌ پایان‌ نامه (Proposal) و پژوهش نهایی

یکی از مواردی که در پایان‌‌نامه‌‌نویسی در دانشگاههای ما به امری تشریفاتی و غیراصولی درآمده، نوشتن طرح پایان‌ نامه، توسط دانشجو، پیش از تصویب موضوع است و همین که این طرح توسط گروه به تصویب رسید، دیگر نه دانشجو خود را پایبند به آن می داند و نه استاد راهنما و گروه، دانشجو را ملزم به رعایت آن می‌کنند.

می‌توان گفت که مهمترین بخش انجام یک پایان‌‌نامه، همین مرحلة نگارش و تدوین طرح پایان‌ نامه است، زیرا در این مرحله دانشجو دربارة پیشینة موضوع و مبانی آن مطالعاتی می‌کند، سؤالها، فرضیه‌ها، هدفها و روش پژوهش از همان آغاز برای او مشخص می‌شود و همة جنبه‌های تحقیق از همان آغاز برای او تعریف و تحدید می‌گردد و باعث می‌شود که وی اصطلاحاً در وادی ظلمات گام برندارد. مسلماً اگر دانشجو بداند که در طول انجام پژوهش و در جلسة دفاع، دربارة مفادِ طرح پایان‌نامة خود مورد بازخواست و سؤال قرار می‌گیرد، به هیچ وجه به طرح پایان‌‌نامه به عنوان امری تشریفاتی و بی‌خاصیّت نمی‌نگرد.

کلیّة موارد طرح تحقیق، همچون: تعریف موضوع، بیان مسأله، سؤال، فرضیه‌ها، اهداف، روش و پیشینة پژوهش، باید در آغاز پایان‌‌نامه به صورت مجزّا ذکر شوند. نبود چنین بخشی در پایان‌‌نامه‌های مورد بررسی، دلیل اهمیت نداشتن و عدم توجه به طرح پایان‌‌نامه است.

نبودِ روش مشخص و علمی پژوهشی

امروزه انتخاب و کاربردِ دقیقِ یک روش تحقیق مشخص و علمی به اندازة انتخاب موضوع مهم است، زیرا با اجرای روشِ علمیِ پژوهشی است که مسیر تحقیق آشکار می‌شود و می‌توان به نتایج علمی و منطبق با واقعیت دست یافت. متأسفانه از آسیبهای جدّی‌ای که پایان‌‌نامه‌های رشتة زبان و ادبیات فارسی را تهدید می‌کند، نبودِ روش مشخص پژوهشی است که وجهه‌ای غیر علمی به پایان‌نامه‌های این رشته داده است. این آسیب نیز می‌تواند به صورت عدم تناسب میان موضوع تحقیق و روش آن و یا اعمال روشهای ذوقی، غیر علمی و ژورنالیستی، نمود پیدا کند. تفکر نادرستی که امروزه بر پایان‌‌نامه‌نویسی در رشتة زبان و ادبیات فارسی چیره است، یافتن روش تحقیق در حین انجام پژوهش است. این نوع دیدگاه نسبت به روش تحقیق در نزد صاحب‌نظران روش‌شناسی علمی کاملاً نادرست و غیر اصولی است. از نظر ایشان انجام یک پژوهش بدون داشتن روش تحقیق مشخص و از پیش تعیین شده‌، مانند ساختن بنایی بی طرح و نقشه است.

علّت پیدایش چنین آسیبی عدم آشنایی دانشجویان و استادان ایشان با روشهای جدید و کارآمد پژوهشی است که می‌توان با اختصاص واحدهای درسی بیشتر برای درس روش تحقیق و برپایی کارگاههای آموزشی در‌این باره برای استادان، در رفع این آسیب کوشید.

انتخاب موضوعهای کلّی

اصولاً نگاه جزئی نگرانة علمی است که می‌تواند در فرآیند تولید دانش مؤثر واقع شود، زیرا بدون آگاهی و بررسی از اجزای یک موضوع نمی‌توان بر پایة آنها اجزای جدید و دقیقی را به آنها افزود.

تعداد قابل ملاحظه‌ای از جامعة آماری این پژوهش دارای موضوعهایی کلّی ‌هستند که در قالب یک پایان‌‌نامه امکان انجام آنها وجود ندارد. این آسیب باعث آن شده که نوع پژوهش در این پایان‌‌نامه‌ها سطحی و غیر علمی‌شود و از زیر بنای دقیقی برخوردار نباشد و بر همین اساس، پایان‌نامه‌ها دچار ابهام موضوعی شوند. برای نمونه:

ـ اخلاق در ادبیات و شرح اخلاق جلالی؛

ـ ادبیات فارسی در دوره مشروطیت؛

ـ ادبیات کودکان؛

ـ آرمان گرایی در شعر معاصر؛

ـ آشنازدایی در شعر معاصر؛

ـ آفاق اندیشه در شعر دوره  مشروطیت؛

ـ بررسی دیدگاههای ادبی؛

ـ طنز در اشعار فارسی؛

ـ عشق در عرفان فارسی؛

ـ علم معانی در شعر فارسی؛

ـ گام به گام با ادبیات معاصر (منظوم).

مسلّماً هیچ یک از این پژوهشها نتوانسته‌اند تمام مباحث مرتبط با موضوع خود را با دقت بررسی و توصیف نمایند و تنها به بخشی از موضوع پرداخته‌اند که آن نیز به دلیل حوزة گستردة موضوع از دقت و کیفیت مطلوبی برخوردار نیست.