بررسی تطبیقی فیلمهای فانتزی “جیمزو هلوی غول پیکر “هنری سیلیک و “سفر جادویی”ابوالحسن داوودی.
این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی دو فیلم برجسته کودک و نوجوان—«جیمز و هلوی غولپیکر» اثر هنری سیلیک و «سفر جادویی» به کارگردانی ابوالحسن داوودی—انجام شده است. هر دو اثر با تکیه بر جهان فانتزی، مسائل روانشناختی، اجتماعی و فرهنگی مخاطب کودک را بازنمایی میکنند. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد ادبیات تطبیقی، تلاش میکند نشان دهد که چگونه تفاوتهای فرهنگی، تاریخی و زیباییشناختی در دو بافت مختلف (غربی و ایرانی) به خلق دو نوع متفاوت از فانتزی منجر شده است. نتایج نشان میدهد که فانتزی در سینمای کودک چیزی فراتر از سرگرمی است و میتواند ابزار مهمی برای بیان تجربههای وجودی کودکان و تقویت تفکر خلاق باشد.
ادبیات و سینما دو رسانه اصلی انتقال تجربههای انسانیاند. در حوزۀ کودک و نوجوان، این دو رسانه نقشی بنیادین در شکلدهی به تخیل، هویت و مهارتهای شناختی کودکان دارند. فانتزی در این میان ژانری است که بیش از دیگر ژانرها امکان تجربهگری و رهایی از محدودیتهای جهان واقعی را فراهم میکند. با وجود اهمیت این ژانر، پژوهشهای تطبیقی میان آثار فانتزی سینمای ایران و جهان بسیار محدود است. این پایاننامه تلاش دارد با بررسی تطبیقی دو فیلم شناختهشده، الگویی علمی برای تحلیل فانتزی در سینمای کودک ارائه دهد.
فانتزی به عنوان ژانری فراتر از واقعیت، بستری برای تبدیل اضطرابها و آرزوهای کودک به روایتهای قابل فهم فراهم میکند. در «جیمز و هلوی غولپیکر»، کودک یتیمی در مواجهه با خشونت و فقدان، به جهان جادویی پناه میبرد. در «سفر جادویی»، کودکی ایرانی با چالشهای فرهنگی و خانوادگی روبهروست و ورود او به جهان خیال تبدیل به مسیری برای عبور از بحران میشود. این پرسش مطرح است که:
تفاوتها و شباهتهای این دو جهان فانتزی چگونه شکل گرفته و چه معنایی دارند؟
پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این پرسشها با تکیه بر نظریههای فانتزی، ادبیات تطبیقی و تحلیل روایی است.
اهمیت این تحقیق از چند جهت قابل تأمل است:
1. جبران خلأ پژوهشی در زمینه مطالعات تطبیقی سینمای کودک ایران و جهان.
2. ارائه الگویی تحلیلپذیر برای فیلمسازان حوزه کودک بهویژه در ژانر فانتزی.
3. تقویت ارتباط میان ادبیات کودک و سینمای ایران از طریق بررسی شیوههای اقتباس و روایت.
4. توجه به کارکردهای تربیتی و فرهنگی فانتزی و نقش آن در ارتقای سواد رسانهای کودکان.
این پژوهش میتواند مبنایی برای تولید آثار خلاقانهتر در سینمای کودک باشد.
۴. مبانی نظری
۴-۱. ادبیات تطبیقی و اقتباس
در نظریههای جدید ادبیات تطبیقی، فیلم نه تقلید بلکه «بازآفرینی» اثر ادبی است. تفاوت زبان کلامی و تصویری سبب میشود اقتباس، فرایندی خلاقه و گاه دگرگونساز باشد. فیلمساز در این دو اثر با دستکاری عناصر روایی، جهان داستان را مطابق نیازهای فرهنگی و رسانهای بازسازی کرده است.
۴-۲. نظریههای فانتزی
فانتزی از نظر پژوهشگران معاصر (تودوروف، نورتروپ فرای، فارمر) نوعی عبور از قوانین جهان طبیعی است. این ژانر با خلق جهان ثانوی، به کودک امکان میدهد مسائل پیچیده را در قالبی جذاب و بیخطر تجربه کند. همچنین فانتزی پیوند نزدیکی با اسطورهها، خواب، رؤیا و ناخودآگاه جمعی دارد.
۴-۳. سینمای کودک
سینمای کودک باید از کلیشههای آموزشی فاصله گرفته و تخیل، کشف و تجربه را در اولویت قرار دهد. انیمیشن، جلوههای بصری و روایت قهرمانمحور ابزارهاییاند که هر دو فیلم مورد مطالعه از آنها بهره بردهاند.
۵. روش پژوهش
روش تحقیق حاضر توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانهای است. پس از استخراج عناصر فانتزی، ساختار روایی و مضامین فرهنگی دو فیلم، شباهتها و تفاوتهای آنها بر اساس معیارهای ادبیات تطبیقی تحلیل شد.
۶. نتایج و یافتهها
نتایج پژوهش نشان میدهد:
• هر دو فیلم از عنصر «سفر قهرمان کودک» بهره میبرند، اما بنیان فرهنگی این سفر متفاوت است.
• فانتزی در «جیمز و هلوی غولپیکر» بیشتر فردمحور و روانشناختی است، در حالی که در «سفر جادویی» بُعد خانوادگی و اجتماعی پررنگتر است.
• نقش جادو در فیلم
• سازوکاری رهاییبخش دارد، اما در فیلم ایرانی جنبه آموزشی و اخلاقی بیشتری پیدا میکند.
• هر دو اثر موفق شدهاند با استفاده از شخصیتپردازی فانتزی، بحرانهای واقعی کودک را در قالبی نمادین بیان کنند.
۷. نتیجهگیری
مقایسه دو فیلم نشان داد که جهان فانتزی اگرچه ساختاری جهانشمول دارد، اما تحت تأثیر فرهنگ، تاریخ و نیازهای اجتماعی هر جامعه بازآفرینی میشود. «جیمز و هلوی غولپیکر» بازتابی از ادبیات کودک مدرن غربی است که بر استقلال فردی تأکید دارد؛ «سفر جادویی» اما پیوند عمیقی با سنتهای فرهنگی ایرانی و ارزشهای جمعی برقرار میکند. این پژوهش نشان میدهد که سینمای کودک ایران ظرفیت بالایی برای خلق فانتزیهای موفق دارد و با بهرهگیری از تکنیکهای بینالمللی میتوان به تولید آثار رقابتپذیرتر دست یافت.
